دانشگاه گیلان دانش شهرسازی 2645-5412 10 1 2026 03 21 Modeling the Factors Influencing the Degradation of Urban Natural Assets: A Case Study of Yazd City مدل‌سازی عوامل مؤثر بر تخریب سرمایه‌های طبیعی شهر(مطالعه موردی: شهر یزد) 118 139 9664 10.22124/upk.2026.30038.2014 FA طاها ربانی استادیار، گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه یزد، یزد، ایران فاطمه رضایی صدرآبادی کارشناس ارشد، گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه یزد، یزد، ایران Journal Article 2025 03 05 <strong>Introduction</strong>: Rapid urbanization in arid regions like Yazd disrupts ecological sustainability, aggravating challenges such as air pollution, biodiversity loss, and land subsidence. Characterized by a fragile desert ecosystem, Yazd suffers from severe natural asset degradation, including the systemic destruction of historical qanats, agricultural orchards, and peripheral green spaces. This research adopts a systems-based analytical approach to identify, categorize, and model the socio-economic, institutional, and environmental driving forces behind this decline. Moving beyond descriptive environmental reporting, the study maps the complex causal feedback loops that perpetuate asset degradation, ultimately providing urban planners with a strategic, targeted tool for ecological intervention. <strong>Methodology</strong><strong>:</strong><strong> </strong>This study employs a mixed-methods framework combining environmental scanning, semi-structured expert interviews, and quantitative Fuzzy Cognitive Mapping (FCM) to analyze complex socio-ecological interactions. Seventeen regional environmental specialists and urban planners were selected through purposive sampling. The research followed three phases: identifying primary variables via Delphi consultations; designing individual cognitive maps with directional weights (-1 to +1); and executing system simulations. Individual matrices were aggregated into a collective FCM using Mental Modeler software to measure system complexity, density, centrality, and out-degree/in-degree ratios. <strong>Results: </strong>The aggregated FCM revealed a highly dense, interconnected network where specific policy interventions trigger cascading effects across the ecosystem. Variables were classified into transmitter, receiver, and ordinary categories.Simulation results highlighted three core degradation clusters: institutional loopholes (weak zoning enforcement and land speculation serving as primary transmitter variables), economic pressures (monetization of urban peripheral land and dried qanats), and biophysical constraints (groundwater depletion and drought cycles). Notably, "Land Speculation" and "Inadequate Environmental Regulations" exhibited the highest centrality indices, marking them as the primary operational leverage points within the system. <strong>Discussion</strong><strong> :</strong>The findings reveal that the degradation of natural assets in Yazd is fundamentally rooted in institutional and economic failures rather than purely biophysical limitations. While regional aridity plays a role, horizontal urban sprawl and land monetization primarily accelerate ecological collapse. Traditional top-down master plans consistently fail to value intangible ecosystem services. Unlike static decision-making frameworks, the FCM model captures non-linear feedback loops where degraded natural capital worsens urban public health and intensifies the urban heat island effect, trapping the city in a cycle of environmental decline and resource-intensive interventions. <strong>Conclusion</strong><strong>:</strong> This study developed a dynamic diagnosis of urban natural asset degradation in Yazd, illustrating how market-driven land use and institutional inefficiencies dominate the ecological landscape. To mitigate these systemic issues, the research recommends adopting a "compact city" planning model, integration of environmental economic accounting into municipal budgets, and strict legal protection for natural capital corridors. Future studies should focus on implementing dynamic policy scenarios within this FCM framework to predict the long-term impacts of specific regulatory reforms. <strong>بیان مسئله: </strong>رشد شتابان و ناموزون شهرنشینی بدون توجه به توان‌های اکولوژیک، موجب تخریب دارایی‌های طبیعی و بروز چالش‌های حاد زیست‌محیطی شده است. سرمایه‌های طبیعی شهری نقشی حیاتی در بهبود کیفیت هوا، کاهش جزایر گرمایی و ارتقای سلامت و زیست‌پذیری دارند؛ اما دشواری ارزش‌گذاری آن‌ها سبب غفلت در تصمیم‌گیری‌های شهری می‌شود. شهر کویری یزد با محدودیت شدید سرانه فضای سبز و تخریب گسترده باغات سنتی، نمونه‌ای بارز از این بحران است. شناسایی عوامل کلیدی تخریب این دارایی های میتواند در سیاست های کنترل این تخریب موثر باشد <strong>هدف:</strong> این پژوهش با هدف شناسایی عوامل مؤثر بر تخریب دارایی‌های طبیعی شهر یزد و تحلیل روابط متقابل آن‌ها بر پایه مفاهیم مدیریت منابع، نقشه‌های شناختی فازی (FCM) و تحلیل پیچیدگی سیستم‌ها انجام شده است. <strong>روش:</strong><strong> </strong>پژوهش حاضر از نظر روش‌شناسی ترکیبی است. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته و پرسش‌نامه‌های مبتنی بر  نقشه شناختی فازی از ۱۷ نفر از متخصصان محیط‌زیست و برنامه‌ریزی شهری گردآوری شد. تحلیل ساختاری و محاسبه شاخص‌های پیچیدگی سیستم با روش نقشه‌های شناختی فازی صورت گرفت. <strong>یافته‌ها</strong>: سیستم تخریب دارایی‌های طبیعی یزد ماهیتی کاملاً پیچیده و غیرخطی دارد؛ به‌طوری که تراکم سیستم ۷۹۵/۰ و میانگین تعداد ارتباطات به‌ازای هر عنصر ۹۳/۱۱ است. عوامل مؤثر در ۷ محور اصلی شناسایی شدند: عوامل محیط‌زیستی و اقلیمی (۷ عامل)، حمل‌ونقل و انرژی (۶ عامل)، اقتصادی و توسعه‌ای (۵ عامل)، جمعیتی و اجتماعی (۴ عامل) و سایر مؤلفه‌های مرتبط با منابع آب، گردشگری، پسماند و ساختار شهری. <strong>نتیجه­ گیری:</strong> تحلیل مدل نشان داد عوامل محیط‌زیستی و اقلیمی با بیشترین میزان اثرگذاری (میانگین ۸۳/۰) پیشران اصلی تخریب هستند و پس از آن عوامل حمل‌ونقل و انرژی (میانگین ۷۶/۰) و عوامل اقتصادی و توسعه‌ای (میانگین ۷۲/۰) قرار دارند. شاخص تراکم (۷۹۵/۰) و پیوند بالای متغیرها (۹۳/۱۱ ارتباط مکرر) اثبات می‌کند که هرگونه مداخله سیاستی در مدیریت شهری یزد، تأثیراتی زنجیره‌ای و غیرخطی بر کل شبکه اکولوژیک شهر خواهد داشت. https://upk.guilan.ac.ir/article_9664_706f4423315a108a8c8c46614850362b.pdf